Filosofie als fundament van hedendaags fascisme: 'Gladiator'-schurk Commodus als spiegel van onze tijd

Filosofie en fascisme: een ongemakkelijke verbinding

Dat fascisme niet alleen een politiek verschijnsel is, maar ook geworteld zit in filosofische tradities, is een stelling die politiek theoretici al decennialang verdedigen. Een recente analytische bijdrage in de Volkskrant brengt dit debat opnieuw onder de aandacht — en doet dat aan de hand van een opvallende culturele referentie: de antagonist Commodus uit de blockbusterfilm Gladiator.

De analyse, gepubliceerd door een van Nederlands meest toonaangevende dagbladen, onderzoekt hoe retoriek, symbolen en ideeën uit de filosofische geschiedenis worden ingezet — of misbruikt — door hedendaagse fascistische bewegingen en hun leiders.

Commodus als culturele spiegel

Het gebruik van Commodus, de ijdele en machtswellustige Romeinse keizer gespeeld door Joaquin Phoenix in Ridley Scotts film uit 2000, is in dit verband meer dan een literaire gril. De figuur belichaamt een reeks eigenschappen die politieke analisten herkennen in het populistisch-autoritaire leiderschap van onze tijd: de obsessie met persoonlijke verheerlijking, de minachting voor instituties, de verhulling van zwakte achter geweld en spektakel.

Door fictie te gebruiken als lens voor politieke analyse, sluit de auteur aan bij een gevestigde traditie binnen de culturele kritiek en de filosofie, waarbij romans, films en mythes worden ingezet om abstracte politieke begrippen tastbaar te maken.

Filosofie: instrument van bevrijding én onderdrukking

Centraal in de analyse staat de dubbele rol die filosofie door de geschiedenis heen heeft gespeeld. Enerzijds geldt filosofisch denken als een instrument van emancipatie en kritisch bewustzijn. Anderzijds zijn filosofische stromingen — van Nietzsche tot het Romeinse stoïcisme — herhaaldelijk toe-geëigend door autoritaire en fascistische bewegingen om hun ideologie intellectueel te legitimeren.

Deze toe-eigening is zelden accuraat of te goeder trouw. Denkers als Nietzsche werden historisch bewust verkeerd gelezen om rassenideologie en de verheerlijking van geweld te rechtvaardigen. Het gevaar, zo suggereert de analyse, is dat ook hedendaagse bewegingen filosofische begrippen als 'wil', 'kracht', 'volk' en 'traditie' instrumentaliseren.

Relevantie voor het huidige politieke klimaat

De publicatie verschijnt op een moment waarop in Europa en daarbuiten de opmars van extreemrechts en nationalistisch populisme voortduurt. Politicologen en filosofen waarschuwen al langer dat het begrijpen van de intellectuele infrastructuur achter deze bewegingen cruciaal is voor een effectief tegenwicht.

Door de verbinding te leggen tussen populaire cultuur, filosofiegeschiedenis en actuele politiek, tracht de analyse een breed publiek te bereiken — een aanpak die in academische kringen soms op scepsis stuit, maar in de publieke journalistiek zijn waarde heeft bewezen.

De Volkskrant, bekend om zijn opiniërende en essayistische journalistiek, biedt met dit stuk voer voor debat over een thema dat in tijden van politieke polarisatie alleen maar urgenter wordt.