Vier jaar EU-sancties tegen Rusland: een kat-en-muisspel zonder duidelijke winnaar

Negentien sanctiepakketten in vier jaar

Het regende Europese sanctiepakketten eind februari 2022. In één week nam de Europese Unie drie maatregelenpakketten aan als reactie op de Russische inval van Oekraïne. Vier jaar later heeft de EU de sanctielijst negentien keer aangevuld, en een twintigste pakket lijkt in aantocht.

De maatregelen begonnen bij mensen: honderden parlementsleden, president Poetin zelf, hoge militairen, propagandisten en oligarchen kregen een inreisverbod en zagen hun Europese bezittingen bevroren. Vervolgens richtte de EU zijn pijlen op het financiële systeem: 300 miljard euro aan reserves van de Russische Centrale Bank werd bevroren en het betalingsverkeer tussen Europese en Russische banken werd verbroken.

Van staal tot diamanten

In de jaren daarna kwamen er steeds meer import- en exportverboden, variërend van staal en luxegoederen tot diamanten en vloeibaar gas. Ook goederen met militaire toepassingen — zoals computerchips en generatoren — mochten niet langer naar Rusland worden verscheept.

Daarmee begon een uitputtend kat-en-muisspel. Russische ondernemers vonden al snel alternatieve aanvoerroutes via landen als Turkije, Kazachstan en Kirgizië, waarmee de westerse restricties gedeeltelijk werden omzeild.

Vanaf december 2024 richtte de EU zijn aandacht op een nieuw onderdeel van dat spel: de zogeheten schaduwvloot. Rusland gebruikte steeds vaker onverzekerde schepen onder de vlag van kleine landen — of zelfs met een valse vlag — om zijn olie te blijven exporteren en zo de westerse olieprijsplafonds te omzeilen. De EU reageerde door honderden van deze schepen tegelijk op de sanctielijst te plaatsen.

'Bergbeklimmer op 8000 meter'

Of de sancties hebben gewerkt, blijft een beladen vraag. "Op korte termijn heeft het de oorlog niet gestopt en de economie is ook niet ingestort", zegt Kaspar Pucek, Rusland-expert bij onderzoeksinstituut Clingendael. "Maar het wordt wel steeds moeilijker om de oorlog met de huidige intensiteit voort te zetten, en op de lange termijn staat de Russische economie er slecht voor."

Voormalig medewerker van de Russische Centrale Bank Alexandra Prokopenko omschreef de situatie eerder deze maand met een treffende metafoor: die van een bergbeklimmer op 8.000 meter hoogte. Op die hoogte overleef je, maar nooit lang — het lichaam tast zichzelf sneller aan dan het kan herstellen.

Die vergelijking lijkt opgeld te doen. De Russische economie groeide in 2023 en 2024 nog met ruim 4 procent — sneller dan de EU — maar in 2024 resteerde slechts 1 procent groei, en voor 2025 worden geen hogere cijfers verwacht.

Somberheid sijpelt door

NOS-correspondent Geert Groot Koerkamp meldt vanuit Moskou dat de economische tegenwind inmiddels merkbaar is in het dagelijks leven. Lange tijd leken grote steden als Moskou en Sint-Petersburg nauwelijks geraakt: winkelstraten waren druk, cafés vol. Die relatieve welvaart was deels te danken aan lage werkloosheid en stijgende lonen, gevoed door de op volle toeren draaiende defensie-industrie.

Aan die periode komt nu een einde. In opiniepeilingen sijpelt toenemende somberheid door, prijzen in winkels blijven stijgen — mede door belastingverhogingen per 1 januari — en steeds meer kleine ondernemers zijn gedwongen hun deuren te sluiten.

De vraag blijft hoe lang Rusland op deze hoogte kan blijven ademen.