Vier jaar sancties tegen Rusland: economie staat onder druk maar is niet ingestort

Vier jaar EU-sancties leggen Rusland geen strobreed in de weg — maar de druk neemt toe

Den Haag — Vier jaar geleden, eind februari 2022, reageerde de Europese Unie in razend tempo op de Russische inval in Oekraïne. In één week tijd werden drie rondes aan sanctiepakketten aangenomen. Sindsdien heeft de EU de sanctielijst negentien keer uitgebreid, en opnieuw ligt een nieuw pakket klaar. De balans na vier jaar: Rusland staat er slecht voor, maar de economie heeft de klap overleefd.

Oligarchen, bevroren miljarden en handelsverboden

De eerste sancties richtten zich op personen: honderden Russische parlementsleden, president Poetin zelf, hoge militairen, propagandisten en oligarchen. Zij mogen Europa niet meer in en hun Europese bezittingen zijn bevroren.

Tezelfdertijd nam de EU financiële maatregelen van ongekende omvang. Zo werd 300 miljard euro aan reserves van de Russische Centrale Bank bevroren en werd het betalingsverkeer tussen Europese en Russische banken doorgesneden. Aanvullend kwamen er steeds verdergaande import- en exportverboden, variërend van staal en luxegoederen tot diamanten en vloeibaar gas. Ook exportverboden op strategische goederen zoals computerchips en generatoren — materialen die rechtstreeks inzetbaar zijn voor de oorlogsvoering — werden van kracht.

Kat-en-muisspel via omwegen

Daarmee begon een voortdurend kat-en-muisspel. Terwijl de EU de economische druk opvoerde, zochten Russische ondernemers naar alternatieve aanvoerroutes. Die voeren veelvuldig door landen als Turkije, Kazachstan en Kirgizië, die de westerse sancties niet handhaven.

Vanaf december 2024 richtte de EU zich ook op de zogeheten schaduwvloot: onverzekerde schepen onder de vlag van kleine landen, of zelfs met een valse vlag, die Rusland inzet om eerdere sancties te omzeilen. De EU begon honderden van deze schepen tegelijk op de sanctielijst te plaatsen.

'Bergbeklimmer op 8000 meter'

De vraag of de sancties effectief zijn geweest, roept verdeelde reacties op. "Op korte termijn heeft het de oorlog niet gestopt en de economie is ook niet ingestort", zegt Kaspar Pucek, Rusland-expert bij onderzoeksinstituut Clingendael. "Maar het wordt wel steeds moeilijker om de oorlog met de huidige intensiteit voort te zetten, en op de lange termijn staat de Russische economie er slecht voor."

Voormalig medewerker van de Russische Centrale Bank Alexandra Prokopenko gebruikte eerder deze maand een treffende metafoor om de situatie te omschrijven: die van een bergbeklimmer op 8000 meter hoogte. Op die hoogte overleef je, maar nooit heel lang — het lichaam tast zichzelf sneller aan dan het zich kan herstellen.

Die vergelijking lijkt te kloppen met de economische cijfers. Rusland groeide in 2023 en 2024 nog met ruim 4 procent, sneller dan veel EU-landen. Maar vorig jaar was daar nog slechts 1 procent van over, en voor dit jaar worden geen hogere groeicijfers verwacht.

Stemming in Moskou kantelt

NOS-correspondent Geert Groot Koerkamp meldt vanuit Moskou dat de neergang inmiddels voelbaar is in het dagelijks leven. Lange tijd leken grote steden als Moskou en Sint-Petersburg nauwelijks geraakt: winkelstraten waren druk, cafés vol. Die relatieve welvaart was grotendeels te danken aan de oorlogseconomie, met lage werkloosheid en stijgende lonen als gevolg van de oplaaiende defensieproductie.

Maar die periode lijkt voorbij. Prijzen in de winkels blijven sterk stijgen, mede door belastingverhogingen die per 1 januari zijn ingevoerd. Die treffen vooral kleinere ondernemers hard. In opiniepeilingen sijpelt steeds meer somberheid over de toekomst door.